سخنی دربارهٔ اصالت ادبی نهج البلاغه

سخنی دربارهٔ اصالت ادبی نهج البلاغه

هدف این مقاله:
در این مقاله به سندی اشاره میکنیم که نشان میدهد حضرت علی علیه السّلام در زمان خودش به سخنوری وسخن پردازی مشهور بوده و مسجّع و شاعرانه سخن میگفته است. و به این خاطر است که نهج البلاغه علاوه بر محتوای پربار فکری، دینی، علمی و ...، دارای صنایع زیبای ادبی نیز است.

انگیزهٔ نوشتن این مقاله پاسخ به یکی از ایرادهایی است که محمّدامین مصری بر نثر مسجّع و صنایع ادبی نهج البلاغه گرفته و بعید دانسته صنایع ادبی نهج البلاغه از شخص امیرالمؤمنین باشد و زیورهای ادبی نهج البلاغه را ساخته و پرداختهٔ شیعیان دانسته است.

علامه سید محسن امین در اعیان الشیعه به پاسخگویی ایرادهای او پرداخته است، اما آنچه که بنده در این مقاله گفته ام استناد به یک سند تاریخی است که استدلالی قانع کننده تر می باشد:
اصالت ادبی نهج البلاغه:
میدانیم کتاب نهج البلاغه که شامل سخنانی از امیرالمؤمنین (ع) در قالب خطبه ها و نامه ها و کلمات قصار است، در اواخر قرن چهارم هجری توسط سیّد رضی (م. ۴۰۶ق) گردآوری و نوشته شد. این کتاب علاوه بر آنکه دارای اندیشه های بلند در زمینه های گوناگون شناخت خدا و ایمان و انسان و جامعه و طبیعت و ... است همچنین از نظر ادبی و زیبایی سخن جذاب و ادیبانه است. و انتخاب نام « نهج البلاغه » بر آن خود گویای جنبهٔ زیبا و آراستهٔ ادبی آن است.
تا کنون شرح های بسیار بر نهج البلاغه نوشته شده است، که این خود حاکی از استقبال دانشمندان و متفکران از این کتاب است اما در این بین نقدهایی هم نسبت به آن شده و ایرادهایی هم بر آن گرفته اند و گاه بعض جاها یا جنبه هایی از آن را هم ردّ و انکار کرده اند. از جمله «احمدامین مصری» در کتاب فجرالاسلام ضمن ایرادهایی که به شیعیان گرفته، به نقد نهج البلاغه نیز پرداخته و پاره ایی از بیانات این کتاب را جعلی و ساخته و پرداختهٔ شیعیان دانسته و نثر مسجّع نهج البلاغه و زیورهای کلامی آنرا نیز مورد ایراد قرار داده و منسوب بودن صنایع ادبی و زیورهای لفظی و نثر مسجّع نهج البلاغه را به علی علیه السّلام بعید دانسته است.(۱)
سَجْع در ادبیات بمعنی آوردن کلمات هم قافیه و آهنگین در گفتار و نوشتار است.
ایرادهای «احمدامین مصری» نسبت به نهج البلاغه را «سید محسن امین» در اعیان الشیعه پاسخ گفته است از جمله بیان میدارد: « که جای تعجب است که احمد امین مصری برای نقد ادبی نهج البلاغه به نظر مستشرقانی مثل «هوار» استناد میکند در حالی که یک مستشرق هرچند هم زبان عرب بیاموزد نمیتواند به نقد ادبی اثری چون نهج البلاغه بپردازد.»(۲)
امّا بنده در این مقاله برای بیان اینکه حضرت علی علیه السّلام شاعرانه و مسجّع سخن میگفته اند به سند محکمی اشاره نماییم که که جناب علامه سید محسن امین به آن اشاره ننموده اند. و این سند گویاترین بیان و دلیلی است که نشان میدهد سخن گفتن حضرت علی علیه السّلام ادیبانه و زبانزد و مشهور بوده است. و در همان دوران حیاتشان، علی (ع) را به عنوان کسی که با سجع و شاعرانه و ادیبانه سخن میگفته است، می شناخته اند. و این دلیلی که ما آورده ایم و نشان دهندهٔ مسجّع سخن گفتنِ امیرالمؤمنین (ع) است روایت زیر است که به شیوهٔ مسجّع سخن گفتن زینب علیهاالسّلام دختر امام علی (ع)، در بارگاه ابن زیاد در کوفه بعد از حادثهٔ عاشورا اشاره دارد:« ... زمانی که ابن زیاد در برابر سخنان زینب (س) بی پاسخ ماند خطاب به زینب (س)، گفت:
- خدا، دل مرا از کشتن سرکشان و طاغیان خاندان تو شفا داد. زینب (س) وقتی اینگونه اظهار خوشحالی و پیروزی ابن زیاد را دید به سختی ناراحت شد و گریست و سپس گفت:
- «لَعُمری لقدقَتَلْتَ کَهْلي و أبَرْتَ أهْلي و قَطَعْتَ فَرْعي أجْتَثَثْتَ أصْلي فإنْ يَشْفِكَ هذا فَقَدشفيت.»
ابن زیاد پس از بیان این کلمات توسّط از زینب (س)، گفت:
- « هٰذِهِ سَجّاعةٌ و لعمري لقد كان أبوها سجّاعاً شاعرا » یعنی:« این زن سجع پرداز است به جان خودم پدرش نیز سجع پرداز و شاعر بود.» (۳)
این سخن را شیخ مفید(م. ۴۱۳ق ) در ارشاد و نیز دیگران در آثارشان آورده اند. طبری(م ۳۱۰ق) در تاریخش به جای سجّاعه، شجاعه آورده است: « فقال لها عبیداللّه هذهِ شجاعة قدلعمرى كان أبوكِ شاعراًشجاعا ...که چنین معنی میشود: ... این زنِ دلیری است، به جان خودم پدرش هم شاعر و شجاع بود.» (۴)

که این معنی با موضوع و حالت پیش آمده همخوانی ندارد، و از این گونه اشتباه ها در مورد کلمه های هم شکل درمتنهای قدیمی معمول بوده است و معلوم است که سجّاعه درست است. و به احتمال زیاد سجّاعه و سجّاع را به اشتباه، شجاع و شجاعه استنساخ کرده اند.

شیخ مفید استاد سید رضّی(م ۴۰۶ق) گردآورندهٔ نهج البلاغه بوده است و این سخن را پیش از نوشته شدن نهج البلاغه، آورده است.

این سخن ابن زیاد دربارهٔ شیوهٔ سخن گفتن علی(ع) گرچه از زبان دشمن حضرت علی علیه السّلام بیان شده، امّا به روشنی مشهور بودن امیرالمؤمنین به سخن پردازی، و سجع سرایی آن حضرت را نشان میدهد و درمی یابیم که علی علیه السّلام چنان به سخن پردازی و ادیبانه سخن گفتن مشهور بوده اند، که دشمن او هم به این خصلت و هنر ایشان اذعان و اقرار داشته اند.

پس سخن احمد امین مصری در این باره که، منسوب بودن سجع و صنایع لفظی نهج البلاغه به امیرالمؤمنین علی (ع)را مورد شک قرار داده، درست نمی باشد و او برای بررسی اصالت ادبی نهج البلاغه تحقیق کافی در منابع تاریخی اسلام نکرده است و شاید تنها گفته های مستشرقانی چون هوار را بازگو کرده باشد. در حالی که سندی که ما اشاره کردیم و سند گویای سجّاع و سخن پردازبودن حضرت علی علیه السّلام است، از دهها و صدها سال قبل از تدوین نهج البلاغه در منابع شیعه( ارشاد شیخ مفید) و سنّی(مانند تاریخ طبری) موجود بوده است.

پانوشت:

۱. احمد امین مصری، فجرالاسلام، ص ۱۸۳، چاپ چهارم، بنقل از سیدمحسن امین دایره المعارف شیعه، ترجمهء جلد اول اعیان الشیعه، کمال موسوی، ص۱۵۳-۱۵۵.
۲. سیدمحسن امین، دایرةالمعارف شیعه، ترجمهٔ جلد اول اعیان الشیعه، ترجمه از کمال موسوی ص ۱۵۳-۱۵۵.
۳. شیخ مفید، ارشاد، جلد دوم، تاریخ امام حسین (ع)، ترجمهٔ خراسانی ، ص ۴۷۳.

۴. محمد ابن جریر طبری، تاریخ امّم و الرسّل (تاریخ طبری)، جزءالرابع(جلدچهارم متن عربی، ص۳۵۰، چاپ بیروت-لبنان، مطابق نسخهٔ چاپ «بریل» در «لیدن» ۱۸۷۹م.

نشر و کپیِ همه این مقاله یا بخشی از آن با ذکر منبع، مجاز است.

منبع:

http://mohammadmehr.blogfa.com

برچسبها: نهج البلاغه, نهج البلاغه ادبیات

نوشته شده توسط محمدکرمی(محمدمهر) در ۵:۳۱ ب.ظ | لینک ثابت •